replika telefon ve islam bilgilerim67 sizlere en güzel islam bilgilerini yazan replika telefon diyorki veya muayyen sınıflar için gelir tahsis edip onu elde bulundurmaya deniliyordu ki bu sözcük olarak tutma ve hapsetme mânasına gelen kökünden gelmektedir ve hubs/hubüs deyimi bu anlamları itibariyle anlamına da gelebilmektedir. Nitekim sonraları Emevîlerde Hişâm (IO5-125 h) zamanında vakıflarla ilgili kurulan daireye bunun çoğulu olarak “dîuânij’i ahbâs” denildiği görülmektedir’®®
Fedek gelirleri Hulefâ-i Râşidîn devirlerinde de aynı maksâ iar için lanıldı. Daha sonra halîfe Mu’âuiye bu yerin hukukî konumunu değiştirdi > orasını Mervân b. Hakem'e ikta olarak verdi’®^. Ömer b. Abdilozîz ise bu u tekreır eski hukukî durumuna kavuşturdu’^.
Ebû Dâuud, Belâzurî ve diğer bazı kaynaklardan öğrendiğimize -Resûlüllah Hayber arazisini 36 ana hisseye ayırdı ve bunun 18'ini kendi err -; cilıp bu yerlerin gelirlerinden; ihtiyat akçesi, hedkın ihtiyaçlanm giderme ve ie ödenmesi gerekecek olan hakları ödemek için ödenekler ayırdı ve bu arade : kısmını da gelecek heyet ve elçilerin ağırlanmasına tahsis etti’^’ Biz Vahv: : Âdem (Ö.203 h)’den Hayber’in hukukî durumunun halîfe Ebû Bekir ve Ctc-devirlerinde de değiştirilmediğini öğreniyoruz’^ Böylece onlar zamanında c; Kur’an hükümlerine göre Peygamberin tasarrufunda kalan bu yerlenn geH: lerinden bir bölümü, siyâsî heyetlerin iaşe, geceleme ve hediyelendirilmesinde kullanılmaya devam etti.
186Bu hüküm için bak. Haşr, 59/6
187bak. Ebû Dâvud, Harac-İmare, 18; Yahya b. Âdem. 36, ra. 87; İbn Sa'd, 1 (2)/183; BclâzuriJ.}
43, 45-6; Serahsî, Şerhu’s-Siver'il-Kebir, 11, 610 j
188bak. C. Yeniçeri, İslamda Devlet Bütçesi, 117; Yeniçeri, Hz. Muhammed ve Yaşadığı Hayal, 300, 514
189Belâzurî, 45-46; Fedek'in Mervân’a verilişi için aynca bak. İbnu’l-Cevzî, Sîretu Umere\/n,v. I69t
190Belâzurî. 44; M. Emin Salih, 106
191Ebû Dâvud, Harâc-İmâre, 23; Belâzuri, 39; Ebû cl-Ferec, el-İstihrâc li-Ahkâmi’l-Harâc. 24 092 Yahya b. Âdem. el-Harâc, 36, ra. 87
ZEKATIN TÜM AYRINTILI SARF YERLERİ
2- Yolcular İçin Tesis Kurma Hareketleri Ve Buralarda İhtiyaçların Karşılanması
İbn Sa’d’ın yeızdıklanna göre Ömer (r.) halifeliği sırasında; “Bir un eui ihdas edip orada, i^ollanna devam edemeyen yolculara ve kendisine gelen ml-safirlere (elçilere) harcanmak üzere, un, kavut, me\>veler, kuru üzüm ve yolda kalmışlara ^tardım için ihtiyaç duı,ıulan diğer şeyleri depoladı. O, ayrıca Mekke ile Medine arasındaki yollara, yolculuklarına devam edemeyen kimselere sefer imkânı bahşeden şeyler koydu”^^^.
Bu ifâdeden anlaşıldığına göre halîfe Ömer hem merkezde ve hem de Mekke, Medine arasındaki konaklama yerlerinde siyasî heyetlere ve muhtaç duruma düşen yolculara harcanmak üzere gerekli gıda maddeleri ile eşyayı hazır vaziyette tutuyordu. Bunların hangi gelir çeşidinden karşılandığını bilemiyoruz. Ancak yolcuların hem Zekât'm ve hem de /ey’in sarf yerleri arasında bulunuşu sebebiyle her iki gelir kesiminden de bu yerlere tahsisler yapmak fıkha/hukuka aykın düşmez. Şu kadar var ki gelen siyasî heyetlerin gayr-i müslim olmaları halinde onların masraflarının feyVgenel hazîne gelirlerinden karşılanması gerekir. Burada bina yapım ve ihdası dışında, yolcuların, sefere yani yolculuğa devem edebilme imkânlannın kalmamış olması şartına bağlı olarak, onlara yapılan diğer harcamaların zekâttan yapılabileceğini rahatlıkla söyleyebiliriz.
Devletin yürüttüğü hizmetlerin yanı sıra halîfe Ömer devrinde hicri 17. senede özel teşebbüsün de bir takım konaklama tesisleri yapıp işlettikleri görülür. Onlar bu tesisleri yapmak için Hz. Ömer’e başvurduklarında Ömer, yolculara öncelik tanınması şartıyla onlara bu izni vermişti^^.
a. Yolcular İçin misafirhane ve hanlar ihdası: İslâmî dönemde Misafirhaneler’\n ihdas veya yapımına Resûlüllah (s.a) devrinde başlanmıştı ve ondan sonra gerek şehirlerde ve gerek yol güzergâhlarında konaklama tesislerinin yapımı hızla devam ederek hudut illeri bile bu tür tesislerin ağı içerisine alındı. II. Ömer, Semerkant valisi Sülevman’dt, bu çeşit tesisleri kurmayı emrettiği zaman ona ayrıca; müslüman yolcuların ve hayvanlarının bu tesislerde bir gün ve gece, hasta olanların ise iki gün ve gece karşılıksız misafir edilmelerini, yolda kalmışlar da kendilerini memleketlerine ulaştıracak şeylerle donatmasını emretti'^^.
193ibn Sa’d, m (1), 203
194Belâzurî, 64- 65; İbn el-Esîr, 11, 208
195Taberî, Tarih, V, 320; M. Emîn Salih, 103
İSIAM IN DAYANIŞMA - PAYLAŞMA MEDLNİYI. Iİ
Ebû Ubeyd (Ö.224 h) vc Kudâme b. Ca fer (Ö.337 h)'d(Mi oqr«.,w||,^ göre. // Ömer, Zekât’ın sarf yerleri hakkında bilgi istediğindi' (mlu („ı,|| Şihâb bu hususta ona yazılı bir bilgi sundu. O, bu yazısında; yol< ııl,,,!,, sinin, her yola, o yoldan geçmekte olan yolcu sayısınca bölünmesi (jn,.l.||, ve bu meblağların belli konaklama yerlerinde, kalacak yer temini imk;ıı,ı,„| mahrvım kalmış yolcuları orada barındıran, yediren ve hayvanlarını yemi, ı^,"' crnînler'e tevdi edilmesi lâzım geldiğini, yazıyorduMuhtemelen Bu İbn Şihâb’dan aldığı bu malumattan sonra, yukarda örneği görüldüğü ■jd-ji,! valilerine talimatlar yazıyordu. Şu kadar var ki fakıhlerin görüşlerine bukılı, işin tesis tarafının muhakkak Hazîne gelirlerinden yapılmış olması gerekir /[^ Hamidullah bu görüşlere aykırı olarak şu açıklamada bulunmaktadır:
“Daha da geniş düşünecek olursak bu İbnu’s-sebîl kavramı turist akımı bir ülkeye gelen ı^abancılann ı/ararlanacağı bütün iş ve hizmetleri içine ^ollann ^/apım ve bakımı, oteller inşası, pallardaki emnipet ve asayişi ma, polculann sağlıklarını temin eden tesisler kurma gibi”‘‘^'.
b. Değerlendirme: Bütün bu sarf yerleri açısından Zekâtın bir temel I,,, ibadet olduğu unutulmameılı ve o sadece kendi sahası ve boyutları içinde tıns malıdır. Zaten onun temel ibadet olması belli alanlar için ve belli bir yere k.ui , olmasıyla sınırlıdır. Eğer bu aşılır da Devletin genel gelirlerinden yapılması o, reken harcama ve hizmetler, fark gözetmeden. Zekâta da yüklenmeğe ç<ılışılir,, bu, zekât kurumu aleyhine çok yanlış bir yola girmek olur. Bu açıdan bakıki ğında merhum Hamidullah hocamızın bu yukarıdaki yaklaşımının, olması 511, kenden çok ileri boyutlara vardığı görülür. Zaten kendisi de bu açıklamasını; coi ileri düşünürsek gibi bir ifadeyle yapmıştır. Ancak son derece yoksul ve Hazine gelirleri çok sınırlı olan ülkelerde başka hiç bir imkân bulunamamışsa zekat yeli riyle, yolcu ve seyyahlar için, gelir getirme amaçlı olmayıp sadece hizmet amacı güden tesisler, yapılabilir. Yollara gelince daha önce gördüğümüz gibi, özellikle belli sınıfların payları verildikten sonra arta kalan zekât ile yol ve köprülerin ya pılabileceği yönünde ilk dönem fakıhlerinden bir-ikisi, mesela Ebû Yûsuf Ma rafından ortaya konulan görüş burada, son derece yoksul ülkeler için devreye sokulabilir. Her halde bunlar da çok zaruri yol ve köprüler olmalıdır. Günümüz deki amacıyla turizim tesislerine gelince onların zekâtla bir ilgisi bulunamaz
196Ebû Ubeyd, 574, ra. 1850, Kudâme b. Ca fer, v. 103/a
197Hamidullah, İslâm Peı^gamberi, 11, 978, ra. 1647
198Ebû Yûsuf, Harâc, 87
ZEKATIN TÜM AYRINTILI SARF YERLERİ
3-Yolcu Kavramının Tanımı Ve Bu Sınıfa Girebilecekler
Yolcu anlamına gelen “İbnu’s-sebîl”, yola çıkmış ve seyahat hâlinde bulunan kimse demektir. Ebû Hanîfe^^ ve Hanbelîlerden İbn Kudâme’ye göre^*^ bu, yolda kalmış kimsedir. Bu mezhepten olan Ferrâ’ya. göre de, gerekli nafakayı temin edememe yüzünden sefere çıkamayanlar, hu fasıldan zekât alamazlar^®'. İmam Şâfi’P°^ ve gene onun mezhebinden MâuerdVye^^ göre ise; ister yolda kalmış olsun, ister daha henüz yolculuğa başlamamış kimse olsun her ikisi de bu fasıldan zekâta hak kazanırlar.
imam Mâlik’e göre^°^, borç para bulma imkânı olan yolcular, zekât gelirlerinden faydalandırılmazlarken, Hanefîler, yolcunun borç para temin etmesinin sâdece iyi olacağını söylerler^°^. Hanbelîlere göre ise, borç para temin etme imkânı olsa dahi, yolda kalmış bir kimse bu fasıldan yararlamr^°^. fbnu’s-sebîl; yolcu aslında memleketinde zekâta hak kazanamayacak derecede bir zengin olduğu halde, yolculuk yaparken herhangi bir sebeple muhtaç duruma düşüp yolculuğuna devam edemeyen ve memleketindeki imkânlarından da o sırada yararlanamayan kimse demektir.
Bu yukarıdaki görüşlere ek olarak İslâm hukukçuları, yolcunun zekâttan faydalanabilmesi için seyahatinin dînen meşru bir maksada dayanmasını ve onun, suç/günâh (ma’siyet) işleme peşinde olmamasını da şart koşarlar^”’. Yûsuf el-Kardavî, ma’siyet olmayan yolculuğun üçe ayrıldığını kaydeder ki bunlar şöyle sıralanır;replika telefon yazdı..
